english | nederlands

RC 118 Lydische nacht (“Langs ruige rotsen, door verwarde wingerd-ranken”)

text source

Balthazar Verhagen, Lydische Nacht, in Onze Eeuw Vol. 11 (1911), 129-133

first performance

January 22, 1914 Amsterdam, Concertgebouw



  • Lydische nacht (full score) Alsbach & Co, G. (Amsterdam) 292042185
  • Lydische nacht (piano score) Alphons Diepenbrock Fonds 1588617529

  • Lydische nacht (“Langs ruige rotsen, door verwarde wingerd-ranken”)
  • Verhagen, Balthazar
  • baritone/recitor and orchestra
  • May 16, 1913 - November 16, 1913
  • duration 24:00

Lydische nacht (Lydian Night), Diepenbrock’s last symphonic song on a poem by his ex-pupil Balthazar Verhagen (1881-1950), is unique in his oeuvre: it is the only work not written for the theatre that combines spoken voice and music (melodrama). Verhagen was also the lyricist of the comedy Marsyas, of De betooverde bron (Marsyas, or The Enchanted Spring, RC 101), for which Diepenbrock had written incidental music in 1909-1910. In both cases the composer, who was also a classical scholar, adapted the text extensively. …more >

Lydische nacht (incipit)

Lydische nacht (Lydian Night), Diepenbrock’s last symphonic song on a poem by his ex-pupil Balthazar Verhagen (1881-1950), is unique in his oeuvre: it is the only work not written for the theatre that combines spoken voice and music (melodrama). Verhagen was also the lyricist of the comedy Marsyas, of De betooverde bron (Marsyas, or The Enchanted Spring, RC 101), for which Diepenbrock had written incidental music in 1909-1910. In both cases the composer, who was also a classical scholar, adapted the text extensively.

Although Verhagen had already published the pastoral poem Lydische nacht, situated in Greek antiquity, in 1911, the text was drastically changed during the composition process. In June 1913 Diepenbrock wrote to Verhagen that he wanted the first seven strophes to be declaimed, after which the declamation would switch to singing. (BD VIII:180) In his letter Diepenbrock also mentioned that he would like to omit a number of verses and that he was not satisfied with several text passages. This led to a long written discussion over the following weeks between the two of them, with subsequent changes to the text.

In July 1913 the composer told the lyricist (BD VIII:191) that he has indeed introduced the singing voice on the text:

Artemis, Artemis,
Nachtelijk dwalende
Wonderbaar stralende
Boeiende beeltenis
Aller geheimen!

Artemis, Artemis,
Nightly wandering
Marvellously radiant
Captivating image
Of all secrets!

As the above fragment, which disrupts the regular metric pattern of alexandrines, does not occur in Verhagen’s original poem, it is likely that these verses were suggested by Diepenbrock. The lyrical evocation of Artemis (as goddess of the moon) by the shepherd is the obvious place for the composer to introduce the singing voice. Despite the fact that it was initially his intention to let the speaking voice return later on (BD VIII:191), he decided that the entire second half should be sung, even when the text changes back from direct speech to indirect speech. For the listener the transition from melodrama to singing is totally unexpected. Therefore, according to Eduard Reeser, it makes a strange suggestive impression, as he wrote in programme notes in 1949.1


According to Diepenbrock, Lydische nacht is about the contrast between the cold majesty of the moon and the overwhelming emotions of the shepherd who, in the silent night, feels the turmoil of his own Sehnsucht rising. (BD VIII:191) A number of themes are used to musically depict this idea, the main ones being that of the shepherd (see mm. 63-65 and 68-70) and that of Artemis.

This monumental theme is always presented broadly (maestoso) and at its first entry there is a remarkable alternation between 4/4 and 5/4 metre. The soft accompaniment, with flageolet tones in the solo violin combined with flute, piccolo, harp and trombones, determines the atmosphere.

In a long intermezzo after the thirteenth verse, ending on the words “onder den greep der godheid, die geen mildheid kent” (under the influence of the deity, who knows no mercy), the climax of the piece is reached, building up to più mosso agitato poco, after which the theme of Artemis returns at full strength, now maestoso, appassionato.

Diepenbrock spent a lot of time and energy on the orchestration of Lydische nacht. Although at the end of July 1913 he wrote to a friend that he had already orchestrated part of the work (BD VIII:201), he did not complete the score until November. The main reason Diepenbrock repeatedly set aside the composition was his doubts about the quality of the text (really just doggerel verses, Elisabeth Diepenbrock wrote in her diary). (BD VIII:218) But when at the end of August the baritone Gerard Zalsman sang through the work with him and was enthusiastic about it, Diepenbrock also became convinced of its musical quality. (ibid.)

In this symphonic song Diepenbrock aimed for a new, more transparent sound. Referring to Hector Berlioz whom he admired, he wrote:

Unlike Marsyas and the Gysbrecht, it is orchestrated lightly, but following the same principle of individualiser et dématérialiser l’instrumentation (individualising and dematerialising the orchestration). (BD VIII:181-182)

Although this new palette mainly reveals Diepenbrock’s French orientation – in particular the influence of Claude Debussy, whose Prélude à l’après-midi d’un faune (Prelude to the Afternoon of a Faun) he had studied – there are also reminiscences to Gustav Mahler. When he heard Mahler’s Das Lied von der Erde (Song of the Earth) for the first time at the Dutch premiere by the Concertgebouw Orchestra on 24 April 1913, Diepenbrock was very impressed by the work. (BD VIII:158) The woodwind passages in Lydische nacht (with flutes, oboes, oboe d’amore, English horn, clarinets, bass clarinet and bassoons), especially those in the penultimate verse illustrating the words “voog’len zilv’ren morgenzang” (“birds’ silver morning song”) between performance marks 60 and 61, can be associated with the birdsong in the final movement of Mahler’s composition. Actually, Diepenbrock’s partiality for the oboe d’amore was not new; he also prescribed the instrument in the symphonic song Die Nacht (The Night, RC 106) from 1911 and the Muziek bij Gijsbrecht van Aemstel (Music for Vondel’s Gijsbrecht van Aemstel, RC 108) from 1912.

Response to the premiere

Diepenbrock himself conducted the Concertgebouw Orchestra at the premiere of Lydische nacht on 22 January 1914. At the repeat three days later, he combined the work with Mahler’s Fourth Symphony, which he had conducted several times before. A number of critics disapproved of the melodrama in Lydische nacht. For example, the critic of the newspaper Algemeen Handelsblad stated after the second performance: The melodrama or declamation is rarely satisfactory. There was also some negative criticism on Gerard Zalsman’s contribution as a soloist. Various authors preferred his singing to his declamation. However, the reactions to the orchestration of Lydische nacht were mostly positive. After the second performance Diepenbrock’s new way of orchestrating prompted Matthijs Vermeulen to write an extensive and nuanced review:

Diepenbrock is moving further and further away from his first style. One cannot only tell this from the gradual change of the orchestral palette, which slowly blended into a mixture of shadowy tones, over which the bright light shimmers wonderfully, not only from the change of mood, which starting with Marsyas, was set aglow by the sun that felt pleasant and gratifying, indeed not only from the new perspective, which focuses on this Mediterranean charm, but the sentiment is expressed differently as well. One can hear the natural tone, and no longer observed through a temperament; a different vibrato sounds in the Lydische Nacht, deeper, more profound, more fluid and more magical, because it is intoned in a more naive and more purely human way […]. (BD VIII:661-662)

Désirée Staverman

1 Programme book of the Concertgebouw Orchestra of 27 November 1949.


Lydische nacht
Langs ruige rotsen, door verwarde wingerd-ranken,
Die kloven dekken en zich sling'ren om den voet,
Beklom de Lydiër der bergen steile flanken
En dreef zijn geiten opwaarts in den middaggloed,
Ter rustplaats, naar de koele, wel-beschutte grot,
Waar 't vee de knieën boog tot sluimer's mild genot.

Waar de gebroken bergwand loodrecht nederhelde,
Daar zette hij zich neêr, in de eenzaamheid verdroomd;
Hoog boven 't woudrijk dal, waar de Kaystros snelde,
In slanke bochten schietend onder 't oud geboomt',
Tot hij verbreed en kalm, berustend in den dood,
Zich in den oceaan en de eeuwigheid vergoot.

De lange zomerdag vergloeide en slonk ten leste,
De roode zon dook neêr naar 't grondelooze blauw
Van oceaan en lucht. Daar, in het wazig Westen,
Verrees de karmozijn-omgloorde zuilenbouw
Van Hera's trotschen tempel, die op 't pauw-beroemd
En palmenrijke Samos uit de waat'ren doemt.

Maar in het Oosten, uit onmeetlijk-diepe dalen
Van Azië's binnenlanden kwam de Duisternis,
Aanzwellend langs het zwerk, en in geruischloos dwalen
Verslond zij top na top der ruige Messogis,
Bedwelming sprenkelend van droomenzwaren vreê -
En stilte zeeg op de aarde en op de wijde zee.

Toen, steunend op den slag der breed-gestreken vleugels
Van 't fonkeloogig, ruischend griffioenenpaar,
Steeg uit heur heiligdom, met strak-getrokken teugels,
Den blik omhoog gericht, stom, bleek en wonderbaar,
Ephesische Artemis, de Koningin der Nacht,
Kalliste, maagdelijk, in ongenaakb're pracht.

De Nacht! De rijk-gestarnde, zwijgende, ademlooze,
Vol zilv'ren huivering, vol huiverende stilt,
Zij, die het menschenhart, het kloppende, het brooze,
Aanvat met siddering, die 't warme bloed verkilt,
Den lichten geest verwildert en 't verstarde brein
Met visioenen kwelt, die niet des Levens zijn.

Daar zat hij op de rots, zwaar ademend - hij waakte,
Bang, eenzaam, in het roerloos en vervreemd heelal,
Ontving de godheid, die zijn bonzend hart genaakte
En hem de onwetendheid, den droom der jeugd ontstal,
Een brandende onrust in de stille ziel hem schiep,
Totdat hij smeekend beide handen strekte en riep:

Artemis, Artemis,
Nachtelijk dwalende,
Wonderbaar stralende.
Boeiende beeltenis
Aller geheimen!

Hij viel op 't aangezicht, brak uit in smartlijk steunen
En sloeg zijn nagels krimpend om den harden steen,
Zijn slapen brandden in een wild en kloppend dreunen,
En met den gloed zijns bloeds vlood zijn bewustzijn heen,
Onder het wentlen van het raadslig firmament,
Onder den greep der godheid, die geen mildheid kent....

De maan nam af, de sterren deinsden, gingen onder,
De toppen gloorden teeder, rozenrood belicht:
De blijde Dageraad, het eeuwen-oude wonder,
Verhief zich jong en schoon voor 's wereld's aangezicht,
En goot uit volle kannen 't koele morgengoud
Op bergen en valleien en 't omsomberd woud.

En met den verschen geur van bloemen en van kruiden
Steeg uit het dal der vooglen zilv'ren morgenzang:
Dat wekte 't vreedzaam vee, 't sprong op en blaatte luide
En drong zich om zijn herder, lekte hem de wang,
Zoodat hij oprees en, bedwelmd nog van zijn droom,
Half willoos bergaf volgde naar den klaren stroom.

Hij nam ten morgenmaal zich koel bedauwde druiven,
Hij drukte vocht'ge blâren aan zijn brandend hoofd,
Hij zag het vluchtig spel van vlinderen en duiven,
Zijn trage bloed werd warm, in de uchtendzon gestoofd.
En hij ervoer, dat na de diepste ontsteltenis
Toch 't leven zalig en vol milde blijheid is!

  • A-75 Lydische nacht (full score)

    • 1
    • 2
    • 3
    • 4
    • 5
    • 6
    • 7
    • 8
    • 9
    • 10
    • 11
    • 12
    • 13
    • 14
    • 15
    • 16
    • 17
    • 18
    • 19
    • 20
    • 21
    • 22
    • 23
    • 24
    • 25
    • 26
    • 27
    • 28
    • 29
    • 30
    • 31
    • 32
    • 33
    • 34
    • 35
    • 36
    • 37
    • 38
    • 39
    • 40
    • 41
    • 42
    • 43
    • 44
    • 45
    • 46
    • 47
    • 48
    • 49
    • 50
    • 51
    • 52
    • 53
    • 54
    • 55
    • 56
    • 57
    • 58
    • 59
    • 60
    • 61
    • 62
    • 63
    • 64
    • 65
    • 66
    • 67
    • 68
    • 69
    • 70
    • 71
    • 72
    • 73
    • 74
    • 75
    • 76
    • 77
    • 78
    • 79
    • 80
    • 81
    • 82

    full score A-75 with dedication Aan mijn vriend Gerard Zalsman and dated on the title page Mei – Nov. 1913 and on the last page 24 Octob. 1913

    • October 24, 1913
    • dedication: Aan mijn vriend Gerard Zalsman
    • location: Diepenbrock Archief Laren
    • pages: 82
  • A-64(14) Lydische nacht (vocal part, fragment)

    autograph vocal part (fragment) A-64(14)

    • location: Diepenbrock Archief Laren
    • pages: unknown
  • B-10(4) Lydische nacht (piano score)

    Piano score B-10(4) with the same dedication and dated on the last page 7 Nov 1913

    • November 7, 1913
    • dedication: Aan mijn vriend Gerard Zalsman
    • location: Diepenbrock Archief Laren
    • pages: unknown
  • B-17 Lydische nacht (piano score)

    semi-autograph piano score B-17 with dedication Aan mijn trouwe vriend Gerard Zalsman and dated gecomponeerd door Alphons Diepenbrock 16 Mei 16 Nov. 1913

    • May 16, 1913 – November 16, 1913
    • dedication: Aan mijn trouwe vriend Gerard Zalsman
    • location: Diepenbrock Archief Laren
    • pages: unknown
  • B-18(10) Lydische nacht (piano score)

    copy piano score B-18(10) dated on last page 7 Nov. 1913

    • November 7, 1913
    • location: Diepenbrock Archief Laren
    • pages: unknown

Lydische nacht - bewerkt tot symfonisch gedicht door Eduard Reeser - uitgevoerd door het Residentie Orkest o.l.v. Ed Spanjaard

  • Lydische nacht (full score)

    1925 Alsbach & Co, G. (Amsterdam)
  • Lydische nacht (piano score)

    1948 Alphons Diepenbrock Fonds

22 jan 1914: Eerste uitvoering van Lydische nacht in het Concertgebouw te Amsterdam door Gerard Zalsman met het Concertgebouw-Orkest onder leiding van Diepenbrock. Vooraf ging een concert voor strijkorkest van Vivaldi, na de pauze de Derde symfonie van Bruckner, beide onder leiding van Willem Mengelberg.

Tusschen het dit seizoen reeds meermalen gespeelde concert voor strijkorkest van Vivaldi en de Derde Symphonie van Bruckner, heeft Mengelberg zijn plaats afgestaan aan A. Diepenbrock, die zelf de eerste uitvoering leidde voor zijn nieuwste werk: Lydische nacht, voor declamatie, zang en orkest. — Diepenbrock is een intellectueel-kunstenaar en misschien is dat de oorzaak, dat hij steeds teksten behoeft, om zijn muziek te illustreeren, terwijl hij die muziek tevens door het gesproken of gezongen woord vorm geeft. — Desondanks voelt hij weinig vocaal, sterk instrumentaal. En wat ik vroeger opmerkte, geldt hier nog meer: de tekst is het “programma” dat hoorbaar wordt. Reeds is de consequentie in deze richting grooter, nu een groot deel van het gedicht gedeclameerd wordt, terwijl de overgangen van declamatie naar zang, deze gesproken zang zelf merkwaardig zijn uit het oogpunt van proefneming. — Het gedicht van Balthazar Verhagen is uit een poëtische gedachte ontstaan en heeft ook enkele mooie beelden en zinswendingen. Maar het is veel te lang, te antiek en vooral te doorspekt met Tollens'sche rhetoriek. — Zelfs als Gerard Zalsman van het gesproken woord iets belangrijkers en minder eentonigs had weten te maken, en de zangpartij hem gunstiger gelegen had, ik geloof zèlfs als het gedicht grooter literaire waarde had, dan nòg zou het woord mij gehinderd hebben. Want de muziek van Diepenbrock bergt buitengewone schoonheden. Reeds de inleiding is van die eigenaardig pantheïstische natuurbeschrijving, die ons ook reeds in Diepenbrock's muziek bij het tooneelspel van Verhagen bekoorde; het is vol charme en geheimzinnigheid, weemoed en droomen. En ook verder treft steeds weer iets moois; het hoogtepunt van warme, edele melodiek en diep-innige schoonheid wordt bereikt na de woorden: “onder den greep der godheid, die geen mildheid kent.” – Maar er is ook veel, dat slechts aanvullend werken moet en veel, dat ons door de stem van den mensch bedorven wordt. Als Diepenbrock nog eens besluiten kon, deze muziek om te werken en te verkorten tot zuiver-instrumentaal gedicht, desnoods met de inspireerende woorden van Verhagen als verklaring in het programma, ik geloof, wij zouden een heerlijk werk rijker worden, een werk, waarin Diepenbrock's rijpheid en ik in àlle opzichten (men vergelijke b.v. deze orkestrale klaarheid bij de zwaarte van Vondels vaart!) zou openbaren. — Misschien dat dan ook het gedeelte van het publiek, dat nu het àndere deel lang en aanhoudend liet applaudisseeren, ook overtuigd zou worden.

De Telegraaf (L.v.G.[igch] Jr.), 23 januari 1914

pdf All reviews for RC 118 Lydische nacht (“Langs ruige rotsen, door verwarde wingerd-ranken”)