english | nederlands

RC 123 Landstormlied (“Waak op, Nederland”)

tekstbron

manuscript from the poet

eerste uitvoering

13 december 1915 Amsterdam, Concertgebouw

opnamen

  • In shikara tala

uitgaven

  • Complete Songs for Solo Voice and Piano Vol. 11 Donemus / Alphons Diepenbrock Fonds 22728769
  • Complete Songs for Solo Voice and Piano Vol. 12 Donemus / Alphons Diepenbrock Fonds 22728769
  • Diepenbrock Album B/M Vol. II
  • Diepenbrock Album T/S Vol. II
  • Waak op Nederland / Landstormlied 1915 for high voice (in C major) Van Looy 19219207
  • Waak op Nederland / Landstormlied for middle voice (in A major) Van Looy 19219207
  • Waak op Nederland / voor harmonie-orkest (groote of kleine bezetting) Alsbach & Co, G. (Amsterdam) 32714600
  • Zangbundel voor het Nederlandsche Leger, Vol. II, 4-7 De Nieuwe Muziekhandel 1596305

  • Landstormlied (“Waak op, Nederland”)
  • Verhagen, Balthazar
  • zangstem en piano
  • 20 augustus 1915
  • duur 5:00

Het was in grote bevlogenheid dat Diepenbrock op 5 augustus 1915 een opmerkelijk plan formuleerde in een brief aan Balthazar Verhagen: …meer >

Landstormlied (incipit)


Het was in grote bevlogenheid dat Diepenbrock op 5 augustus 1915 een opmerkelijk plan formuleerde in een brief aan Balthazar Verhagen:

Zou je op bijgaand lied een mooie tekst kunnen maken, populair en toch pakkend. 2 strophen (Demeter Jambicus Catalecticus)1 van 16 regels. Ik zet het dan ook voor 4 st gemengd koor op populaire wijze en met koperbegeleiding, dan kunnen ze het in het Stadion zingen. Ik weet dat je het erg druk hebt, maar als je de melodie in je ooren hebt komen de woorden bij jou vanzelf. Het zou een mooie taak zijn populum accendere cantu.” (BD VIII:496)

Door middel van een lied een volksmassa bezielen – dat stond Diepenbrock met zijn compositie dus voor ogen. Luttele dagen later schreef hij Verhagen dat zowel de melodie als de begeleiding hem bij nader inzien tegenvielen. (BD VIII:497-498) Maar nadat de dichter hem had voorzien van een tekst (gedateerd 19 augustus) die goed bleek te passen, zond Diepenbrock hem per ommegaande een telegram met de kernachtige woorden Overtreft verwachting prachtig. (BD VIII:500)

Het plan van een zetting voor gemengd koor en koperensemble liet Diepenbrock varen; het werd het Landstormlied voor zangstem en piano. De melodie, waarvan de eerste frase grote gelijkenis vertoont met de triomfmars uit de tweede akte van Verdi’s Aida, was gebaseerd op Grétry’s Ô Richard, ô mon roi uit de opera Richard Coeur de Lion. (BD VIII:498) Het tetrachordenmotief in de begeleiding, die aanvankelijk Diepenbrocks goedkeuring niet kon wegdragen, bleef gehandhaafd. (Dit lopende-bas-motief, bestaande uit vier diatonisch dalende noten, had hij eerder toegepast in het Te Deum (RC 39) en zou hij later in Zegeklanken voor beiaard (RC 127) opnieuw gebruiken.)

Diepenbrock was bereid om, indien nodig, het ritme aan te passen ten gunste van de woordaccenten in de tekst. (BD VIII:498) Aangezien dat echter problemen zou opleveren bij het in druk uitbrengen van de compositie (de strofen zouden niet tezamen onder één notenbalk kunnen worden gezet), heeft hij de oplossing gezocht in het omwisselen van woorden binnen een zin. Zo werd “Wij zullen ons ’t hartebloed plengen” veranderd in “Ons hartebloed zullen wij plengen”.

Reeds op 15 september 1915 verscheen de gedrukte uitgave van het Landstormlied, in de toonsoort van A-groot, bij S.L. van Looy te Amsterdam. Twee maanden later vond de eerste uitvoering plaats tijdens de ‘Soirée patriotique à l’occasion de l’anniversaire de S.M. le Roi Albert’ waarop ook Les poilus de l’Argonne (RC 122) in première ging. Componist/pianist Charles Smulders (1863-1934) begeleidde de Maastrichtse zangeres Jenny Goovaerts. Zij voerden ook enkele liederen van Smulders uit als muzikale omlijsting van zijn bij die gelegenheid uitgesproken rede getiteld ‘La psychologie du barbare’.

Aanvankelijk had Diepenbrock zich sceptisch getoond over het halen van de beoogde verspreidingsgraad van het lied.

Ook ben ik al van het idee afgekomen dat de compositie zoo ultrapopulair zou zijn. Hier in Holland is alles moeilijk, en men zal dit lied ook nog moeilijk vinden. (BD VIII:501)

Diepenbrocks pessimisme echter bleek ongegrond: binnen korte tijd kwam het Landstormlied op het repertoire van enkele volkszangers. Het was al op 13 december 1915 te horen in de Grote Zaal van het Concertgebouw (als onderdeel van een programma van de Koninklijke Liedertafel Apollo) en het werd in 1916 zelfs afgedrukt in de Zangbundel voor het Nederlandsche Leger. Ook werd het lied tot medio 1919, toen het vredesverdrag nog niet was getekend, in verschillende muziekklassen gezongen. (BD X:109)

De eerste uitgave door Van Looy kreeg enige lovende recensies. Willem Landré kwam in Het Muziekcollege van 16 december 1915 tot de volgende karakteristiek:

Op de woorden van Balthazar Verhagen heeft de componist een volkslied van de beste hoedanigheden geleverd. Iedereen kan het meezingen. Toch is het geen ‘mop’. Het ligt goed, zelfs gemakkelijk in het oor. Toch is het niet ordinair. Krachtig en kloek van melodie, ondersteund door een begeleiding die zich terdege aanpast bij het karakter van vers en zangstem. Kortom een lied waar geestdrift in zit, een lied van waarde en tegelijk voor iedereen bereikbaar. Daar hebben we in ons land al zoo lang op gewacht.” (BD IX:434-435)

Met het Landstormlied behaalde Diepenbrock niet het financiële resultaat waarop hij gehoopt had: het dekken van de productiekosten. Het duurde verscheidene maanden vóór Van Looy, na herhaaldelijk aandringen, de uitgave voor hoge stem in C-groot liet verschijnen.

Diepenbrock onderkende de kracht die van zijn fiere marsmelodie uitging. In april 1917 onderzocht hij daarom de mogelijkheid om een Italiaanse pendant van de tekst te bedenken die toepasselijk zou zijn op de situatie in Italië. De slotfrase “Hef hoog Uwe vaan, dat er geen machten U bedwingen te land en ter zee” zou – zo stelde hij zich voor – door Italianen gezongen in koor een reusachtig effect maken. (BD IX:226) Het is er echter niet van gekomen.

Robert Spannenberg & Ton Braas

1 Metrumaanduiding lang-kort, met ontbrekende lettergreep aan het eind van elke regel.

 



Waak op, Nederland, ken Uwe krachten,
Heerlijk land van de vrijheid en vrêe.
Rondom woelen wild strijdende machten,
Woeste storm zweept de vrije zee!
Moet ook over U ’t onheil komen,
Dat ook gij in die maalstroom vergaat?
Dat over uw scheeprijke stroomen
Straks een vijand zijn bruggen slaat?
Holland: Hef U in de volk’renrij!
Schooner zij U dood dan slavernij!
Waak op dan, mijn volk, ken Uwe krachten,
Waak dan op voor de vrijheid en vrêe,
Hef hoog Uwe vaan, dat er geen machten
U bedwingen te land en ter zee!

Zoo leg dan de hand fluks aan het wapen
Wie nog kracht heeft van lichaam en geest!
De tijden van zoet dromen en slapen,
Van vertrouwende rust zijn geweest!
De zon van uw vrijheid wordt duister,
En gij doolt in onzekere nacht,
O, toon aan de wereld den luister
Van herrijzing in moed en kracht!
Holland, hef U in de volk’renrij!
Schooner zij U dood dan slavernij!
Waak op dan, mijn volk, ken Uwe krachten,
Waak dan op voor de vrijheid en vrêe,
Hef hoog Uwe vaan, dat er geen machten
U bedwingen te land en ter zee!

Zoo willen wij ons dan gewennen
Aan een leven van stoerheid en staal!
Het wapenbedrijf willen wij kennen
Tot bescherming van land en taal!
En moet dan de vlam ons verzengen,
Die daar woedt in een razende brand,
Ons hartebloed zullen wij plengen,
Voor de vrijheid van Nederland!
Holland, hef U in de volk’renrij!
Schooner zij U dood dan slavernij!
Waak op dan, mijn volk, ken Uwe krachten,
Waak dan op voor de vrijheid en vrêe,
Hef hoog Uwe vaan, dat er geen machten
U bedwingen te land en ter zee!


  • B-1(9) Landstormlied

    • 1
    • 2
    • 3
    • 4
    • 5

    B-1(9) in A major, with indication (Middelligging) on the first page and dated on the last page Aug. 1915

    • bewaarplaats: Diepenbrock Archief Laren
    • pagina's: 5
  • B-1(11) Landstormlied, vocal part

    vocal part B-1(11) in B-flat major, with all three strophes written out

    • bewaarplaats: Diepenbrock Archief Laren
    • pagina's: onbekend
  • C-27(3) Landstormlied

    C-27(3) in B-flat major, dated on the last page 20 Mei 1915 [sic] and with indication on the first page Landstormlied Balthazar Verhagen 19 Aug 1915

    • 19 augustus 1915
    • bewaarplaats: Diepenbrock Archief Laren
    • pagina's: onbekend

  • In shikara tala

    Hage, Jan ♦ Nederlands Blazers Ensemble

    Tracks:

  • Complete Songs for Solo Voice and Piano Vol. 11

    1999 Donemus / Alphons Diepenbrock Fonds Krouwel, Dinant
  • Complete Songs for Solo Voice and Piano Vol. 12

    1995 Donemus / Alphons Diepenbrock Fonds Krouwel, Dinant
  • Diepenbrock Album B/M Vol. II

    1955 Reeser, Eduard
  • Diepenbrock Album T/S Vol. II

    1960 Reeser, Eduard
  • Waak op Nederland / Landstormlied 1915 for high voice (in C major)

    1916 Van Looy
  • Waak op Nederland / Landstormlied for middle voice (in A major)

    1915 Van Looy
  • Waak op Nederland / voor harmonie-orkest (groote of kleine bezetting)

    Alsbach & Co, G. (Amsterdam) Jansen, Jac.
  • Zangbundel voor het Nederlandsche Leger, Vol. II, 4-7

    1916 De Nieuwe Muziekhandel

15 sep 1915: Verschijning van de gedrukte editie van Landstormlied (“Waak op, Nederland”), uitgegeven door S.L. van Looy (Amsterdam 1915).

Er verschijnt weer nieuwe muziek in overvloed. Men kan zich hierover in zooverre verheugen als het bewijst dat het normale leven ten onzent ongestoord zijn gang gaat en de uitgevers den moed niet verloren hebben. Edoch, voor verdere verheuging blijft er geen ruimte. Want het is gewoonlijk zoo onbelangrijk wat er verschijnt, zoo ordinair, dat men in negen van de tien gevallen, of liever in negen en negentig van de honderd, de muziek maar zichtend ter zijde legt, en het besluit opvat om er geen woord aan te verspillen. [...] Slechts één stuk uit de hoop blijft over; een dier kloeke, pakkende muziekstukken welke U onmiddellijk de meesterhand verraden: een Landstormlied van Alphons Diepenbrock, uitgegeven door S.L. van Looy te Amsterdam. Gij lacht misschien ietwat ongeloovig. Diepenbrock, de man van een waarlijk verheven Te Deum, van de ragfijne Marsyas-muziek, van indrukwekkende, zeer diepgaande liederen, van hem een landstorm-compositie? Ja waarlijk, en een flinke ook. Op de woorden van Balthazar Verhagen heeft de componist een volkslied van de beste hoedanigheden geleverd. Iedereen kan het meezingen. Toch is het geen “mop”. Het ligt goed, zelfs gemakkelijk in het gehoor. Toch is het niet ordinair. Krachtig en kloek van melodie, ondersteund door een begeleiding die zich terdege aanpast bij het karakter van vers en zangstem. Kortom een lied waar geestdrift in zit, een lied van waarde en tegelijk voor iedereen bereikbaar. Daar hebben wij in ons land al zoo lang op gewacht. Nu is het dankzij de samenwerking van Diepenbrock en Verhagen gekomen. Hopen wij dat ons volk leeren zal dit goede lied te zingen.

Het Muziekcollege (W.L.[andré]), 16 december 1915

pdf Alle recensies voor RC 123 Landstormlied (“Waak op, Nederland”)